Վերջին տարիներին հայկական թատերարվեստում կար մի լռություն, որը ոչ թե բացակայություն էր, այլ սպասում։ Սպասում մի մարդու, որի անունը տարիներ շարունակ կապված է եղել միաժամանակ և՛ արվեստի, և՛ մարդկային ազնվության ու ջերմության հետ։ Այդ սպասումը վերջապես ավարտվեց, երբ Հայաստանի ժողովրդական արտիստ Հրանտ Թոխատյանը՝ երկարատև դադարից հետո, վերադարձրեց իր քայլերն դեպի բեմ՝ նոր ուժով, նոր շնչով և ավելի խորքային ասելիքով։ Նրա ստեղծագործական վերադարձը նշանավորվեց Գևորգ Ալթունյանի հեղինակած, իսկ Արթուր Սահակյանի բեմադրած «Առաքել» ներկայացման առաջնախաղով։ Թոխատյանի հետ բեմում է տաղանդաշատ դերասան Սամվել Թոփալյանը, որի խաղը ներկայացման զգացմունքային բեռը դարձնում է առավել ընդգծված և ազդեցիկ։
Դադարի պասիվ բնույթը Թոխատյանի պարագայում վերածվել էր ներքին հավաքման, ներքին լիցքավորման և, կարելի է ասել, ճակատագրային արձագանքի՝ այն օրերի ու իրադարձությունների հանդեպ, որոնք փոխեցին հայրենիքի ու հայ մարդու հոգևոր շերտերը։ Ներկայացման առաջին ցուցադրությունը կայացավ սեպտեմբերին, իսկ հանդիսատեսի արձագանքը խոսում էր մեկ կարևոր նշանի մասին՝ մարդիկ կարոտել էին ոչ միայն Թոխատյանի խաղը, այլև նրա բերած լույսը։ «Առաքել»-ի պրոդյուսեր Արամ Թոխատյանը պատմել է, որ առաջին ցուցադրության ժամանակ տպավորությունն այնպիսին էր, կարծես բեմը վերածվել էր ընտանեկան հանդիպման վայրի, որտեղ հարազատ մարդիկ տարիներ անց նորից գրկախառնվում են։
Ներկայացումը հասնում է հանդիսատեսին միաժամանակ երեք մակարդակով՝ հուզական, մտավոր և հոգևոր։ Բեմում ծավալվող պատմությունը ստիպում է ծիծաղել, բայց ոչ երբեք՝ մակերեսային։ Այն ստիպում է տխրել, բայց ոչ երբեք՝ հուսահատվել։ Եվ ամենակարևորը՝ ստիպում է մտածել այն հարցերի մասին, որոնք վերջին տարիներին դարձել են յուրաքանչյուր հայի ներսում ապրող ցավոտ իրականություն։ Ներկայացումներից մեկի ավարտին մի կին մոտեցել էր ստեղծագործական թիմին և ասել. «Մենք մեր կյանքն ենք տեսնում բեմից։ Այս պատմությունը մեր կյանքի, մեր հույսի և մեր հավատքի մասին է»։ Այդ ակնարկը, ըստ Արամ Թոխատյանի, լավագույն գնահատականն էր այն աշխատանքի համար, որի վրա ստեղծագործական թիմը աշխատել է ինը ամիս՝ նույնքան, որքան ժամանակ պահանջել են նաև այլ կարեկցական ոգով ստեղծված ներկայացումներ՝ «Խաթաբալադան» և «Mea Culpa»-ն։
«Առաքել»-ի գաղափարական հիմքը ծնվել է 44-օրյա պատերազմից հետո՝ որպես մտորում այն հարցերի շուրջ, որոնց հետ բախվել է ամբողջ ժողովուրդը։ Պիեսը փորձում է պատասխանել՝ ինչպե՞ս ապրել կորուստներից հետո, երբ ամեն բան թվում է անիմաստ։ Ինչպե՞ս պահպանել արժանապատվությունը, երբ առօրյայի վրա նստած է անթափանց մութ։ Եվ ամենակարևորը՝ որտե՞ղ փնտրել ուժը շարունակելու համար։ Այս հարցերը ներկայացման մեջ կյանքի են կոչվում երկու կերպարների միջոցով՝ Տիգրան Մխիթարյանի և խորհրդավոր Առաքելի։
Սամվել Թոփալյանը մարմնավորում է Տիգրան Մխիթարյանին՝ «Մարտական խաչ» առաջին աստիճանի շքանշանակիր սպային, որն անցնելով պատերազմի դժոխքի միջով՝ կորցրել է ապրելու ցանկությունը։ Նրա կերպարը միաժամանակ տուժած է ու պայքարող, կոտրված է, բայց չի ուզում պարտվել։ Նա այն մարդկանց հայրենական կերպարն է, ովքեր հաղթել են պատերազմում, բայց ամուր չեն մնացել խաղաղության մեջ՝ իրենց ներսում կրելով մշտական պայքարի, դժբախտության ու կորուստների հիշողությունները։
Այս խավարի մեջ նրա կյանքի ճանապարհին հայտնվում է Հրանտ Թոխատյանի մարմնավորած խորհրդավոր կերպարը՝ Առաքելը։ Նա ոչ միայն մի մարդ է, այլև խորհրդանշական ուժ, որը ստիպում է Տիգրանին կանգնել հարցերի առաջ, որոնցից նա նախկինում խուսափում էր։ Առաքելը դառնում է նրա ուղեկիցը՝ միաժամանակ նաև հայելի, որի մեջ Տիգրանը սկսում է տեսնել ոչ թե անցյալի ցավը, այլ ապագայի հնարավորությունը։ Ներկայացման ամենակարևոր հարցերից մեկը հենց այն է՝ ո՞վ է Առաքելը և ո՞վ է նրա Տերը։ Թոխատյանի հերոսը այս հարցին պատասխանում է բեմից՝ պարզ, բայց խորքային խոսքերով․ «Այսքան տարի սպասում ենք, որ մեկը գա ու փրկի։ Բայց փրկությունը պարտավոր ենք փնտրել մե՛ր մեջ»։
Ներկայացման տեխնիկական և ստեղծագործական ընթացքը նույնպես հետաքրքիր զուգադիպությամբ կրկնում է նախորդ տարիների երկու ներկայացումների ստեղծման տեմպը։ Թեև ստեղծագործական թիմը նախապես չէր նախատեսել այս իննամսյա շրջանը, սակայն, ինչպես նշում է Արամ Թոխատյանը, կարծես դա դառնում է իրենց յուրահատուկ ստեղծագործական ռիթմը։ Այս ժամանակահատվածը ոչ միայն արտադրական անհրաժեշտություն է, այլև ներքին հասունացման շրջափուլ, որտեղ գաղափարները վերլուծվում, զարգացվում և խորանում են մինչև բեմ բարձրանալը։
«Առաքել»-ի բեմադրությունը ոչ թե պարզապես պատմություն է պատմում, այլև փորձում է բացել մարդու հոգու այն հատվածները, որոնք պատերազմի ու կորստի տարիներից հետո դարձել են փակ, ծանր և վտանգավոր։ Ներկայացումը մաքրում է այդ շերտերը՝ ցույց տալով, որ կյանքը շարունակվում է, բայց ոչ ինքնաբերաբար։ Այն պահանջում է կամք, հավատ, համառություն ու ուժ՝ անգամ այն ժամանակ, երբ թվում է, որ այդ ուժը այլևս չկա։
Հրանտի վերադարձը բեմ կարծես լրացրեց այդ բացը։ Նրա խաղը, լի ուժով և կենսունակությամբ, հիշեցնում է, թե ինչու է նա տարիներ շարունակ եղել հայ թատրոնի սիրված դեմքերից մեկը։ Հանդիսատեսը նրա բեմ վերադարձին արձագանքում է ոչ միայն ծափահարություններով, այլև հուզմունքով, որը ստեղծում է կենդանի կապ դերասանների և դահլիճի միջև։
Ներկայացման գլխավոր ուղերձը ձևակերպված է պարզ, բայց ուժեղ բանաձևով․ ապրել և պայքարել, ոչ թե հանձնվել, արտագաղթել կամ հրաժարվել կյանքից։ Այդ ուղերձը շեշտվում է նաև վերջում հնչող գաղափարով, որ մարդը պետք է հաղթի՝ ոչ միայն ինքն իր համար, այլև այն հողի, այն սրբության համար, որի վրա հանգչում են զոհվածների որդիները։ «Սա՛ է արժանապատվության ուղին»,— ասվում է ներկայացման ավարտին։
