Վերջին օրերին շատ է քննարկվում Խորեն Լևոնյանի շուրջ ստեղծված պատմությունը, և անկախ նրանից՝ ով ինչ տեսանկյունից է նայում այս ամենին, մի բան ակնհայտ է․ հասարակությունը շատ արագ զգաց, որ այստեղ խոսքը միայն մեկ դերասանի աշխատանքի կամ մեկ հեռուստատեսային նախագծի մասին չէ։ Խոսքը ավելի խորքային բանի մասին է՝ մարդու ներքին սկզբունքի, մշակույթի հանդեպ վերաբերմունքի, ազգային հիշողության և այն սահմանների մասին, որոնք մարդը կամ պահում է, կամ կորցնում հանուն հարմարավետության։
Խորեն Լևոնյանը երկար տարիներ ընկալվել է ոչ միայն որպես դերասան, այլ նաև որպես խոսքի, ոճի և արժանապատիվ ներկայության մարդ։ Նրա կերպարի մեջ շատերի համար կա մի բան, որը հիշեցնում է հին հայկական բեմի ու խոսքի կուլտուրան․ չափավորություն, զսպվածություն, գրական հայերենի հանդեպ հարգանք և այն ներքին կեցվածքը, որը չի հիմնվում աղմուկի վրա։ Այդ պատճառով էլ, երբ տարածվեց պատմությունը, թե նա հրաժարվել է մասնակցել մի նյութի, որտեղ, իր ընկալմամբ, կարող էր ծաղրի կամ անհարգալից վերաբերմունքի առարկա դառնալ գուսանական և աշուղական մշակույթը, շատերի համար դա սովորական աշխատանքային վեճ չթվաց։ Դա ընկալվեց որպես դիրքորոշում։
Կյանքում կան պահեր, երբ մարդուն կանգնեցնում են ընտրության առաջ։ Այդ ընտրությունը միշտ չէ, որ հնչեղ է, միշտ չէ, որ մեծ տեսարան ունի, միշտ չէ, որ հրապարակային է լինում։ Երբեմն դա տեղի է ունենում փակ դռների հետևում, մի սենյակում, մի սեղանի շուրջ, մի տեքստի առաջ։ Մարդուն ասում են՝ կարդա սա, արա սա, ընդունիր սա, համաձայնվիր սա ներկայացնել։ Եվ հենց այդ պահին պարզ է դառնում՝ մարդը իր մասնագիտությա՞նն է ծառայում, թե՞ միայն աշխատավարձին։ Իր խղճի՞ն է լսում, թե՞ վախին։ Իր մշակույթի՞ն է հավատարիմ մնում, թե՞ փորձում է պարզապես անցնել հերթական աշխատանքային օրը։
Եթե արվեստագետը համաձայն չէ մի բանի հետ, որը հակասում է իր պատկերացումներին, դա պետք է հարգվի։ Արվեստագետը մեքենա չէ, որ իրեն տրված տեքստը մեխանիկորեն արտասանի՝ անկախ նրանից, թե ինչ է գրված այնտեղ։ Դերասանը միայն ձայն չէ, միայն դեմք չէ, միայն էկրանային ներկայություն չէ։ Նա նաև վերաբերմունք է, ներքին պատասխանատվություն և մշակութային դիրք։ Երբ նա ասում է՝ «սա իմը չէ», «սա չեմ կարող անել», «սա չեմ ուզում ասել», այդ պահին նա պաշտպանում է ոչ միայն իրեն, այլ նաև այն մասնագիտության արժանապատվությունը, որին ծառայում է։
Գուսաններն ու աշուղները մեր մշակույթի մեջ պարզապես հին անուններ չեն։ Նրանք ժողովրդի հիշողության կրողներն են։ Նրանց երգերի մեջ սեր կա, վիշտ կա, հայրենիք կա, կարոտ կա, կյանքի իմաստ կա, ժողովրդի լեզու կա։ Գուսանական խոսքը միայն երաժշտություն չէ․ դա աշխարհընկալում է։ Այնտեղ կա մի ամբողջ ժամանակաշրջանի հոգեբանություն, հասարակ մարդու ցավ ու ուրախություն, սիրո և արժանապատվության պատկերացում։ Այդ մշակույթը կարելի է ժամանակակից լեզվով ներկայացնել, կարելի է նոր ձևերով մեկնաբանել, կարելի է նույնիսկ հումորով մոտենալ, բայց հումորը չպետք է վերածվի նվաստացման։
Շատ նուրբ սահման կա հումորի և ծաղրի միջև։ Հումորը կարող է լուսավորել, թեթևացնել, մարդկանց մոտեցնել։ Ծաղրը կարող է խոցել, փոքրացնել և դատարկել այն, ինչի մեջ տարիների արժեք կա։ Երբ խոսքը ազգային մշակույթի մասին է, այդ սահմանը ավելի զգույշ պետք է պահել։ Որովհետև այն, ինչ այսօր մեկին թվում է «պարզ կատակ», վաղը կարող է դառնալ սովորություն՝ ծաղրել ամեն ինչ, ինչ մեզ կապում է մեր արմատների հետ։ Իսկ հասարակությունը, որը սկսում է անընդհատ ծիծաղել իր արժեքների վրա, մի օր կարող է հասկանալ, որ այլևս ոչինչ լուրջ չի մնացել։
Խորեն Լևոնյանի այս քայլի մեջ շատերը տեսան հենց այդ սահմանը պահելու փորձը։ Ոչ թե կռիվ, ոչ թե աղմուկ, ոչ թե ինքնագովազդ, այլ մի պարզ դիրքորոշում՝ կա բան, որը ես չեմ անի։ Եվ նման դիրքորոշումը հատկապես կարևոր է այն ժամանակներում, երբ շատերը պատրաստ են ամեն ինչի՝ մի փոքր տեսանելիության, մի փոքր շահի, մի փոքր հարմարության համար։ Երբ մարդը կարողանում է ասել «ոչ», դա երբեմն ավելի մեծ ուժ է պահանջում, քան համաձայնվելը։ Համաձայնվելը հեշտ է․ դու պահպանում ես քո տեղը, խուսափում ես խնդիրներից, մնում ես համակարգի ներսում։ Մերժելը դժվար է․ որովհետև դրա դիմաց կարող ես կորցնել աշխատանք, հարաբերություններ, հնարավորություններ։ Բայց հենց այդ դժվար պահին է չափվում մարդու արժեքը։
Իհարկե, ամեն պատմություն ունի տարբեր կողմեր, և բնական է, որ յուրաքանչյուր կողմ կարող է ունենալ իր բացատրությունը։ Սակայն հանրային քննարկման մեջ կարևորն այն է, թե ինչ ուղերձ է ստանում հասարակությունը։ Այս պատմության ուղերձն այն է, որ արվեստագետը իրավունք ունի չհամաձայնելու, եթե զգում է, որ իրեն առաջարկվող նյութը հակասում է իր բարոյական կամ մշակութային սկզբունքներին։ Սա շատ կարևոր բան է, որովհետև ստեղծագործական դաշտում ազատությունը միայն խոսելու իրավունքը չէ, այլ նաև չասելու իրավունքը։ Չմասնակցելու իրավունքը։ Չծաղրելու իրավունքը։ Չդառնալու այն բանի մաս, որի հետ հոգիդ համաձայն չէ։
Այստեղ հարցը նաև այն է, թե մենք ինչպիսի արվեստագետների ենք ուզում տեսնել մեր հանրային դաշտում։ Մեզ պե՞տք են մարդիկ, որոնք միայն կատարում են հրահանգներ, թե՞ մարդիկ, որոնք ունեն ներքին չափանիշ։ Մեզ պե՞տք է էկրան, որտեղ ամեն ինչ կարելի է վերածել կատակների, թե՞ էկրան, որտեղ հումորը չի ոչնչացնում հարգանքը։ Մշակույթը զարգանում է, երբ այնտեղ կա ազատություն, բայց այդ ազատությունը չի նշանակում անսահման անզգուշություն։ Ազատությունն առանց ճաշակի կարող է դառնալ կոպտություն, իսկ հումորն առանց սրտի կարող է դառնալ վիրավորանք։
Խորեն Լևոնյանի մասին այս խոսակցությունը հենց այդ մասին է՝ ոչ միայն մեկ մարդու, այլ մեր բոլորի արժեքային չափման։ Մենք ինչի՞ կողքին ենք կանգնում, երբ խոսքը մեր մշակույթի, մեր լեզվի, մեր հիշողության և մեր հարգանքի մասին է։ Եթե մարդը կարողանում է իր խոսքով ու քայլով ցույց տալ, որ արժեքները նյութականից բարձր են, նա արդեն հարգանքի է արժանի։ Եվ նման մարդկանց օրինակները պետք է հիշել, որովհետև դրանք հասարակությանը հիշեցնում են՝ ամեն ինչ չէ, որ վաճառվում է, և ամեն բան չէ, որ կարելի է դարձնել կատակ։
Ի վերջո, իսկական արվեստագետը միայն նա չէ, ով բեմում լավ է խաղում կամ էկրանին գեղեցիկ է երևում։ Իսկական արվեստագետը նաև նա է, ով հասկանում է իր խոսքի հետևանքը, իր լռության գինը և իր մերժման արժեքը։ Եթե մարդը կարողացել է պահպանել այդ արժանապատվությունը, ապա նրա քայլը կարելի է գնահատել ոչ թե որպես պարզապես աշխատանքային որոշում, այլ որպես մշակութային դիրքորոշում։ Իսկ այդպիսի դիրքորոշումները, հատկապես այսօրվա արագ ու աղմկոտ ժամանակներում, իսկապես հարգանքի արժանի են։
